6- Engelli Çocuk Dostu Tesislerin ve Alanların Artırılması

İlkenin Arka Planı, Amacı ve Kapsamı

Zihinsel ya da bedensel engelli çocukların, saygınlıklarını güvence altına alan, özgüvenlerini geliştiren ve ayrımcılığa uğramadan toplumsal yaşama etkin biçimde katılmalarını kolaylaştıran şartlar altında eksiksiz bir yaşama sahip olma hakları[1] vardır. “Eksiksiz bir yaşama sahip olma hakkı” engelli çocukların turistik faaliyetler içerisinde bulunmalarını da kapsamaktadır.

Türkiye’de engelli hakları, Türkiye’nin de taraf olduğu çeşitli uluslararası sözleşmeler[2] ve ulusal mevzuat[3] ile düzenlenmektedir. Bu hukuki altyapı, engelli bireylerin haklarına ilişkin temel ilkelerle birlikte turizm sektörüne özel düzenlemeleri[4] içermektedir. “Turizm Tesislerinin Niteliklerine İlişkin Yönetmelik[5]”, “Turizm işletmelerinin, “Turizm Tesislerinin Niteliklerine İlişkin Yönetmeliğin Uygulanmasına Dair Tebliğ”in ilgili maddelerinde belirtilen ve yapılması zorunlu olan erişebilirlik düzenlemeleri, Türkiye’deki turizm işletmelerinin Turizm Bakanlığı yetkililerince düzenli olarak denetlenmesini ve engelli bireylerin/çocukların[6] sahip olduğu vazgeçilmez hakların korunmasını amaçlamaktadır.

Genel anlamıyla, turizm sektöründe engelli çocukların haklarının korunması ve işletmelerin erişebilir duruma getirilmesinin en önemli ölçütlerinden biri “makul düzenlemeyi” sağlayabilmektir. Makul düzenleme, engellilerin tüm insan haklarını ve temel özgürlüklerini diğerleriyle eşit şekilde kullanmasını veya bunlardan yararlanmasını sağlamak üzere somut durumda ihtiyaç duyulan, ölçüsüz veya aşırı bir yük getirmeyen, gerekli ve uygun değişiklik ve uyarlamaları ifade etmektedir[7]. Turizm sektörü bakımından makul uyumlaştırma ise, işletmelerin mevzuat kapsamında aldığı önlemlerin ve uyguladığı standartların özel durumu olan engelli çocuklar için uygun olmadığı veya yetersiz durumlarda, erişebilirliği azami düzeyde sağlayabilmek için yapılacak düzenlemeleri ifade etmektedir. Tesislerin fiziki şartlarının engelli çocuklar için uygun olması, tesislerde sunulan bilgilerin erişilebilir ve anlaşılabilir bir şekilde hazırlanması[8] ve özellikle çocuklar için tasarlanmış bütün aktivitelere engelli çocukların katılımının sağlanabilmesi için “makul uyumlaştırma” çalışmalarına örnek olarak gösterilebilir. Engelliliğe dayalı makul uyumlaştırmanın yapılabilir olduğu durumlarda, makul düzenlemelerin gerçekleştirilmemesi ayrımcılık olarak değerlendirilmektedir[9].

Turizm işletmeleri, makul uyumlaştırmayı üç ayrı seviyede sağlayabilir:

  • Engelli çocukların kullandıkları alanların ve çocuklara yönelik aktiviteler (Örneğin çocuk kulübünün erişilebilir olması, buradaki aktivitelere ayrımcılık yapılmaksızın bütün aktivitelere katılımının teşvik edilmesi ve sağlanması).
  • Engelli çocukların aileleri ile birlikte vakit geçirecekleri alanlar ve aktiviteler (Örneğin restoranların erişebilir olması, animasyon etkinliklerine engelli çocukların aileleri ile birlikte katılabilmesi).
  • Genel alanların belirli saatlerde engelli çocukların ihtiyaçlarına göre düzenlenmesi (Örneğin otizmli çocuklar için havuz ve su parklarında belirli sürelerle -sabah 1,2 saat- uyarıcıların azaltılması/müziksiz ve animasyon olmayan bir ortam sağlanması).

Ancak, makul uyumlaştırma, uyumlaştırmayı sağlama yükümlülüğü altında bulunan işletmelere sınırsız bir sorumluluk getirmemektedir. Makul uyumlaştırmanın sağlanabilmesi için:

  • Uyumlaştırmayı sağlama yükümlülüğü altında olan tarafın, buna ihtiyacı olan kişinin durumu hakkında bilgilendirilmiş olması,
  • Uyumlaştırmanın makul, başka bir deyişle yürütülecek faaliyetle ilişkili olması ve uyumlaştırma yükümlülüğü altında olan taraf bakımından aşırı bir yük getirmemesi,
  • Uyumlaştırmanın üçüncü kişiler açısından faaliyetlerin gerçekleştirilmesini önemli ölçüde güçleştirmemesi,
  • Son olarak, uyumlaştırmanın makul olduğundan bahsedebilmek için, uyumlaştırmanın imkânsız olmaması gerekmektedir[10].

Engelli çocuk dostu tesis ve alanların artırılması değişen ölçeklerde yatırım yapılmasını gerektirebilir. Bu yatırımların, 2634 sayılı kanun çerçevesinde teşvik kapsamına alınması için gerekli adımların atılması hem erişebilirliğin hem de sektörün rekabet gücünün artırılması açısından faydalı olacaktır.












 

İlke No

Eylem

Gösterge No

Göstergeler

İlgili Personel

6.1

Erişebilirliği azami düzeyde sağlayabilmek için makul düzenlemelerin yapılması.


6.1.1

Acil tahliye prosedürleri de dahil olmak üzere halka açık alanların erişilebilirliğini sağlamak için ilgili ulusal erişilebilirlik mevzuatına ve standartlarına uyuluyor mu?

İşletme Yönetimi

6.1.2

Gerektiğinde, özel durumları bulunan engelli çocuklara makul konaklama imkanları (oda özellikleri, büyüklüğü, oda içerisindeki mesafeler, restoran var ise deniz, havuza yakınlık vb.) sağlanabiliyor mu?

6.1.3

Bir sene içerisinde kaç makul uyumlaştırma talebi alınıyor?

6.1.4

Makul uyumlaştırma kapsamında bir sene içerisinde kaç adet düzenleme yapılıyor (Odaların, ortak kullanım alanlarının vb.)?

6.1.5

İşletme personeline, engelli çocukların hakları, makul düzenlemelerin sağlanması eğitimi de dahil olmak üzere farkındalık eğitimi veriliyor mu?

6.1.6

6.1.4 ve 6.1.5 de belirtilen düzenlemelerin maliyeti genel harcamaların yüzde kaçını oluşturuyor?

6.2

Mümkün olduğu durumlarda genel alanların belirli saatlerde engelli çocukların ihtiyaçlarına göre düzenlenmesi.

6.2.1

Ortak kullanım alanları belirli saatlerde engelli çocukların ihtiyaçlarına göre düzenlenebiliyor mu?

İşletme Yönetimi

6.2.2

Düzenleme standart olarak mı talep üzerine mi yapılıyor?

6.2.3

Yapılan düzenlemeler işletme bütçesine fazladan bir yük getiriyor mu?

6.3

Müşterilere ve engelli yetişkinlere sağlanan bilgilere/işaretlere engelli çocukların erişiminin sağlanması

6.3.1

Müşterilere ve engelli yetişkinlere sağlanan bilgiler/işaretler, engelli çocuklar için de erişilebilir mi?

İşletme Yönetimi

6.3.2

Yapılan çalışmalar ve politikalarla ilgili genel bilgiler engelli çocukların erişimi için uygun mu?

6.3.3

Bilgiler/işaretler engelli çocukların anlayabileceği şekilde özelleştirilmiş mi?


6.3.4

Şikâyet mekanizmaları engelli çocukların için erişilebilir mi?

6.4

Bu alanlarda yapılacak yatırımların teşvik kapsamına alınması için gerekli adımların atılması


6.4.1

Yatırımların teşvik kapsamına alınabilmesi için ilgili kurumlar nezdinde lobi çalışmaları yapılması için bir program hazırlanmış mı?

İşletme Yönetimi

6.4.2

Lobi çalışmaları münferiden mi, dernek/birlik aracılığıyla mı yapılıyor?


Kullanılabilecek Eğitim Materyalleri

  • İş Dünyası İçin Engelli Kişilerin Haklarına Dair Rehber

Turizm’de Erişilebilir Bilgilendirme için Öneriler

Referans

  • Birleşmiş Milletler, Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme




[1] Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, 23. Madde, https://www.unicef.org/turkey/%C3%A7ocuk-haklar%C4%B1na-dair-s%C3%B6zle%C5%9Fme

[2] Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme, https://humanrightscenter.bilgi.edu.tr/media/uploads/2015/08/03/EngellilerinHaklarinaIliskinSozlesme.pdf

[3]5378 Sayılı Engelliler Hakkında Kanun, https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.5378.pdf,

Turizm Tesislerinin Niteliklerine İlişkin Yönetmeliğin Uygulanmasına Dair Tebliğ

https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2019/11/20191127-6.htm

[4] Türkiye’nin 2008 yılından beri taraf olduğu “Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme” de “Engellilerin spor, eğlence yerleri ile turistik alanlara erişimini sağlamak” ve “Eğlence, turistik, boş zaman aktiviteleri ve spor etkinliklerini organize edenlerin sunduğu hizmetlere engellilerin erişebilmesini sağlamak” gibi engelli çocukların turistik aktivitelere katılımın sağlanmasına yönelik hükümler içermektedir. https://humanrightscenter.bilgi.edu.tr/media/uploads/2015/08/03/EngellilerinHaklarinaIliskinSozlesme.pdf

[5] Turizm Tesislerinin Niteliklerine İlişkin Yönetmelik, https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2019/06/20190601-16.pdf

[6] Türkiye’deki engelli çocuk sayısına ilişkin resmi bir veri olmamakla birlikte, 2018 yılında, Okul öncesi eğitim seviyesinde 258674, İlkokul seviyesinde 262164 ve ortaöğretim seviyesinde 581693 olmak üzere toplamda 1102531 öğrenci eğitim görmüştür. (Veriler Türkiye İstatistik Kurumu Biruni Veri Tabanı’ndan alınmıştır.) https://biruni.tuik.gov.tr/

[7] Birleşmiş Milletler Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme, Madde 2. https://humanrightscenter.bilgi.edu.tr/media/uploads/2015/08/03/EngellilerinHaklarinaIliskinSozlesme.pdf

[8] UNWTO tarafından yayınlanan “Turizm’de Erişilebilir Bilgilendirme için Öneriler”e paralel olarak, bilgilerin çocukların bulabileceği, algılayabileceği, anlayabileceği ve kullanabileceği bir şekilde hazırlanması gerekmektedir. https://webunwto.s3-eu-west-1.amazonaws.com/2019-08/recommendationsaccesstourismforallenok.pdf

[9] Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme, Madde 2.

[10] Gül, I.G., Karan, U. (2011). Ayrımcılık Yasağı, Kavram, Hukuk, İzleme ve Belgeleme. https://insanhaklarimerkezi.bilgi.edu.tr/media/uploads/2015/02/24/Ayrimcilik_Yasagi_Kavram_Hukuk_Izleme_ve_Belgeleme.pdf

Çocuk Dostu Turizm Danışma Kurulu desteği ile hazırlanan ve 10 maddeden oluşan  Çocuk Dostu Turizm Rehber İlkeleri ile  turizm sektöründe çocuk haklarına bütüncül, sistematik ve kapsayıcı bir yaklaşım sağlanması hedeflenmektedir.